Н.Очирбат Нийтлэл

Н.ОЧИРБАТ #10 ХҮНИЙ ХҮЧИН ЗҮЙЛ

Хүний хүчин зүйлийн ангилал

Ажлын систем (ажлын орчин, ажлын байр, ажилтнууд, процесс, ажлын машин, механизм, тоног төхөөрөмж, багаж хэрэгсэл)–ийн элементүүдийн шүтэлцээнд оршин байсан алдааг илрүүлэх, ослын суурь шалтгааныг зөв тодорхойлох, урьдчилан сэргийлэх төлөвлөгөөг боловсруулахад хүний хүчин зүйлийн мэдээллийг ашиглах нь чухал юм.

Ослын гол буруутан нь машин, механизм, тоног төхөөрөмж, багаж хэрэгсэл, хөдөлмөр зохион байгуулалт бус, харин ажлыг аюулгүй гүйцэтгэхэд мөрдөх зааврын заалтуудыг зөрчиж (тухайлбал, нэг бүрийн хамгаалах хэрэгслийг үл хэрэглэх, буруу хэрэглэх, нарядын бус ажил гүйцэтгэх, анхаарлаа сарниулах, шаардлага тавьсан ажилтны өөдөөс доог тохуу хийх, мэдэмхийрэх, өөр хоорондоо ажлын бус зүйл ярилцах, барилдах, ноцолдох г.м), ажлыг зураг төсөл, технологийн карт, удирдамж, зааврын дагуу зөв гүйцэтгээгүй ажилтан өөрөө болдог.

Гадаад улсуудад “Хүний хүчин зүйлийн шинжээч” хэмээх үүрэг бүхий ажилтан байх бөгөөд тэд ажлын системийн элементүүдийн харилцан үйлчлэлээс осол хэрхэн хамаарсан байж болохыг судалж тогтоодог байна. Энэ үүргийг ихэвчлэн ХАБЭА–н ажилтнууд гүйцэтгэдэг бөгөөд тэднийг ХАБЭА–н ажилтнаар сургаж бэлтгэх, давтан сургах, мэргэжил дээшлүүлэх хөтөлбөрт “Хүний хүчин зүйл” хэмээх сэдэв багтдаг ажээ.

1–р зураг. Ажлын систем

Хүний хүчин зүйлийг судалж, үйл ажиллагаандаа ашиглах нь ажилтнуудын байгууллагынхаа ХАБЭА–н тогтолцооны шаардлагыг дагаж мөрдөх мэдлэг, чадвар, дадал, төлөвшлийг нэмэгдүүлж, улирч буй жилд бүртгэгдсэн зөрчлийг ирэх жилд тоон хэмжээгээр нь бууруулах, улмаар төрлөөр нь тэглэх зорилго чиглэлд хөтөлдөг ач холбогдолтой.

Хүний хүчин зүйлтэй холбоотойгоор аюултай нөхцөл байдал үүсэх, осол гарах шалтгааныг дараах түвшинд ангилна. Үүнд:

Хувь хүний түвшин (төрөлхийн буюу түр зуурын, эсвэл олдмол байдлаар олж авсан сэтгэцийн ба физиологийн шинж чанар);

Байгууллагын түвшин (хөдөлмөрийн нөхцөл, хамт олны уур амьсгал, аюулгүй ажиллагааны сургалт, зааварчилгааны өгөөж муу, материаллаг нөөцийн хангамж, сэтгэл ханамж г.м);

Нийгмийн түвшин (ажлын байран дахь аюул, эрсдэл, тэдгээрийн үр дагаврын талаарх мэдээлэл хангалтгүй, аюулгүй ажиллагааг зохион байгуулах стратегийн алдаа г.м).

Мөн ослын суурь шалтгааныг хувь хүний зан чанар, нийгмийн байдал, хөдөлмөрийн нөхцөлийн талаас нь дараах байдлаар ангилна. Үүнд:

Хүч хэмнэх – бие бялдрын нөөцөө хадгалахад чиглэсэн үйл ажиллагааг дэмждэг хэрэгцээ бөгөөд хүний зан байдал нь “хамгийн цөөн үйлдэл” гэсэн зарчимд суурилдаг тул ажилчид “монголчлох, хялбарчлах” арга барилыг хэрэглэх эрмэлзэлтэй байдаг.

Цаг хэмнэх – ажил гүйцэтгэлийн хурдыг нэмэгдүүлэх замаар хөдөлмөрийн бүтээмжийг дээшлүүлэн, графикт төлөвлөгөөг ханган биелүүлж, зорилгодоо хүрэхийн тулд “бүтээмж, орлого, ашгийн хэмжээнд сөрөгөөр нөлөөлдөггүй зарим туслах, дэмжих үйл ажиллагааны далайцыг хязгаарлах нь зөв” гэж дүгнэн шат шатны ажилтнууд аюулгүй ажиллагааны хууль, тогтоомж, стандарт, дүрэм, журмын шаардлагуудыг үл биелүүлдэг.

Дасал болох – аюулд дасан зохицох, аюул, түүний үр дагаврыг дутуу үнэлэх сэтгэл зүйн байдал нь хүний аливаа зүйлд дасан зохицох чадвараас үүснэ. “Аюулыг дутуу үнэлэх” хүчин зүйлийн үндэс нь хүний биеийн болон сэтгэл зүйн байдал, хандлага юм.

Хамт олондоо өөрийгөө батлан харуулах – хамт олноороо өөрийгөө хүндлүүлэх хэрэгцээгээ хангах, бусдад таалагдахын тулд өөрийнхөө мэдлэг, чадвар, дадлыг батлан харуулах “эрхэм зорилго” өвөртлөн эрсдэлтэй үйлдэл хийх явдал юм.

Өөртөө өөрийгөө батлан харуулах – ажлыг гүйцэтгэх явцдаа өөртөө эргэлзэх, эсвэл бусдын зэмлэлийг сонсох ахуйдаа аюулгүй ажиллах арга барилыг санаатай (зориудаар) зөрчиж ажлаа гүйцэтгэх явдал юм. “Мугуйд”, “Муйхар” арга барилыг энэ зан төлөвийн бодит жишээ гэж үзэж болно.

Хүсэл тэмүүлэл – хамт олны дунд төлөвшиж тогтсон хэм хэмжээг дагаж мөрдөхтэй холбоотой. Аюулгүй ажиллагааны ба технологийн процессийн дүрмийн зөрчлийн нэг хэсэг нь “хамт олны дунд тогтсон буруу арга барил, зуршлыг туйлын үнэн хэмээн төөрч, дагаж мөрдөх залуу хүний хүсэл тэмүүлэл”–тэй холбоотой нь ажиглагддаг.

Өөрийн туршлагыг хэт үнэлэх – аливаа аюул, түүний үр дагаврыг мэддэг атлаа эрсдэлтэй алхам хийдэг бөгөөд нэн даруй засахгүй бол даамжирч “ямар нэг таагүй нөхцөл үүсвэл өөрийнхөө туршлага, авхаалж самбаагаараа шуурхай арга хэмжээ авчихна” гэсэн буруу төлөвшилд хүргэнэ.

Оршин буй зөрчлийг үл тоомсорлон ажиллах эсвэл ийм “тэргүүн туршлагыг” нэвтрүүлэх – эдгээр үл зөвшөөрөгдөх төлөвшлийг өөр ажлын байрнаас, эсвэл бүр ажлаас гадуурх бусдын туршлагаас олж авч болно. “Тэднийх их амар байдаг, тэднийх ингэдэг юм, тэднийх ингэдэггүй юм, танайх ядаргаатай юм” гэдэг ажилтнууд нэлээд тааралддаг.

Стресс – байгууллагын бүтэц зохион байгуулалт; ажил үүргийн оновчгүй хуваарилалт, үүрэг хариуцлагын зөрчилдөөн; ажлын орчин нөхцөл таагүй байх; удирдлагын арга барил; удирдах ажилтны сэтгэл зүйн төлөвшил; ажлын ачаалал; хамт олны буруу төлөвшил, таагүй уур амьсгал зэрэг хүчин зүйлээс хамаарч стресст орох бөгөөд хамгийн хүчтэй илрэл нь сэтгэл хөдлөлийн цочрол байдаг.

Эрсдэлд “донтох”, эрсдэлд “амтших” – Зарим хүний сэтгэцид эрсдэлтэй үйлдэл хийх хандлага их байдаг байна. Тэд “бүгдийг эрсдэлд оруулж” таашаал авдаг гэнэ.

Хүний аливаа үйл ажиллагааг “Сэдэл”, “Чиг баримжаа”, “Гүйцэтгэл” гэсэн гурван хэсэгт ялган үзэж болох ба эдгээрийн аль нэг нь зөрчигдвөл үйл ажиллагаа амжилтгүй болно.
Зарим ажилтан тухайн ажлыг хийх хүсэлгүй, тухайн ажлыг хэрхэн хийхийг мэдэхгүй, тухайн ажлыг хийх сэтгэл зүйн нөхцөл байдал бүрдээгүй зэрэг шалтгаанаар аюулгүй ажиллагааны зөрчил гаргадаг.
“Хүний хүчин зүйлийн шинжээч” нар өмнө дурдсан осол гарахад нөлөөлдөг хүний хүчин зүйлийг сэтгэл зүйн талаас нь дараах байдлаар ангилсан байдаг. Үүнд:

  • Үйл ажиллагааны (үйлдлийн) “Сэдэл” хэсгийг зөрчих. Энэ нь ажилтан тодорхой үйлдлийг гүйцэтгэх хүсэлгүй байгаагаар илэрнэ. Зөрчил нь:
    харьцангуй байнгын (аюулыг дутуу үнэлдэг, эрсдэлд өртөмтгий байдаг, дүрэм, журмыг ойшоодоггүй, аюулгүй ажиллах хүсэл эрмэлзэлгүй г.м);
    түр зуурын (сэтгэл гутрал, хямралд орсон, согтууруулах ундаа хэрэглэсэн г.м) байж болно.
  • Үйл ажиллагааны “Чиг баримжаа” хэсгийг зөрчих. Энэ нь техникийн систем, хөдөлмөрийн аюулгүй ажиллагааны стандарт, тэдгээрийг хэрэгжүүлэх арга барилыг үл тоомсорлож буйн илрэл юм.
  • Үйл ажиллагааны “Гүйцэтгэл” хэсгийг зөрчих. Энэ нь ажилтны сэтгэцийн ба бие бялдрын чадавх ажлын шаардлагад үл нийцэж байгаагийн улмаас хууль, тогтоомж, стандарт, норм дүрэм, дүрэм, журам, зааврын шаардлагыг ажилтан биелүүлээгүйн илрэл юм. Энэхүү үл нийцэл нь үйл ажиллагааны “Сэдэл” хэсэгт гардаг зөрчлүүдийн нэг адил:
    байнгын (зохион байгуулалт хангалтгүй, анхаарал төвлөрөлт муу, ашиглах тоног төхөөрөмжийн овор хэмжээтэй биеийн өндөр үл нийцэх г.м);
    түр зуурын (хэт ядрах, хөдөлмөрийн чадвар буурах, эрүүл мэнд муудах, стресст орох, согтууруулах ундаа хэрэглэх г.м) байж болно.

Ажилтнуудын аюултай үйлдлүүд

1–р хүснэгт

Ажилчдын аюултай үйлдлүүд

2–р хүснэгт

Дунд шатны удирдах ажилтнуудын аюултай үйлдлүүд

Аюултай үйлдлийн шалтгаан

Үйлдвэрлэлийн ослын шалтгааныг судалсан эрдэмтэд ажилчин, дунд шатны удирдах ажилтнуудын аюултай үйлдэл хийгээд буйн шалтгааныг хүний хүчин зүйлийн талаас нь дараах байдлаар ангилжээ. Үүнд:

  1. “Мэдэхгүйн зовлон” – ажилтан тухайн ажлыг гүйцэтгэх мэдлэг, чадвар, арга техник, арга зүй, аргачлалыг эзэмшээгүйн шалтгаан;
  2. “Хүсэхгүйн зовлон” – ажилтан тухайн ажлыг аюулгүй, чанартай гүйцэтгэх арга зүй, арга барилыг эзэмшсэн авч аюулгүй ажиллагааны дүрмийг биелүүлэхийг хүсэхгүйн шалтгаан. Өөрөөр хэлбэл, шаардлагыг биелүүлэх хүсэл эрмэлзэл, хандлагагүй;
  3. “Болохгүйн зовлон” – ажилтанд аюулгүй ажиллах мэдлэг, чадвар, хүсэл эрмэлзэл, хандлага байгаа авч бие бялдар ба сэтгэл зүй нь аюултай үйлдэл хийх нөхцөл байдалд орших шалтгаан;
  4. “Байхгүйн зовлон” – ажилтныг ажлын багаж, хэрэгсэл, тоног төхөөрөмж, машин, механизм, материал, мэдээлэл, баримт бичиг, хамгаалах хэрэгсэл зэрэг нөөцөөр хангаагүйн улмаас аюулгүй ажиллах боломжгүйн шалтгаан.
    Эхний гурван шалтгаан нь хувь хүний зан төлөв, ухамсар, боловсрол, хүмүүжил төлөвшлөөс хамаарна. Ерөнхийд нь энэ гурван шалтгааныг хүний хүчин зүйлээс хамаарсан шалтгаан гэж үзнэ.
    Дөрөвдүгээр шалтгаан нь ажилтны үйл ажиллагаагаа явуулж буй үйлдвэрлэлийн орчны хүчин зүйлс (үйлдвэрлэлийн аюултай ба хортой хүчин зүйлс) байна.
    Хүснэгтэд ажилчин, дунд шатны удирдах ажилтнуудын аюултай үйлдлийн шууд ба зохион байгуулалтын шалтгааныг ангилан үзүүлэв.

3–р хүснэгт

Ажилчдын аюултай үйлдлийн шалтгаан

4–р хүснэгт

Дунд шатны удирдах ажилтнуудын аюултай үйлдлийн шалтгаан

Аюулгүй ажиллагааг хангах сэтгэл зүйн арга

Энд өгүүлэх зүйлс маань дээр дурдсан олон шалтгааныг арилгахад чиглэнэ. Дэд гарчгийн нэрийг анзаарваас түүнд “Аюулгүй ажиллагаа” гэсэн холбоо үг (нэр томъёо гэж болох) багтаж байна. Энэхүү нэр томъёо манай ХАБЭА–н тухай хуульд байхгүй.
“Аюулгүй ажиллагааны заавар”, “Аюулгүй ажилла!”, “Аюулгүй ажиллагаа нэн тэргүүнд”, “Аюулгүй ажиллагаа танаас эхтэй”, “Аюулгүй ажиллагаа – багийн ажиллагаа” зэргээс үзвэл “Аюулгүй ажиллагаа” гэж чухам юуг хэлээд байна вэ?
Иймд энэхүү нэр томъёонд тодорхойлолт өгөхийг оролдоод үндсэн сэдвээ үргэлжлүүлье.
ХАБЭА–н тухай хуулийн хоёр заалтаас бяцхан тодруулга хийе.
Асуулт 1. “Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал” гэж юу вэ?
Хариулт 1. Хөдөлмөрлөх явцад хүний эрүүл мэнд, хөдөлмөрлөх чадварт үйлдвэрлэлийн аюултай, хортой хүчин зүйлийн нөлөөллийн түвшин нь эрүүл ахуйн зөвшөөрөгдсөн хэмжээнээс хэтрээгүй байхыг “Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал” гэнэ.
Асуулт 2. “Хөдөлмөрийн аюулгүй нөхцөл” гэж юу вэ?
Хариулт 2. Ажилтанд нөлөөлөх үйлдвэрлэлийн хортой ба аюултай хүчин зүйлийн нөлөөллийн түвшин нь хөдөлмөрийн аюулгүй байдлын тогтоосон хэм хэмжээнээс хэтрээгүй байхыг “Хөдөлмөрийн аюулгүй нөхцөл” гэнэ.
Хуулийн зөвхөн энэ хоёр мөн бусад нэр томъёоны тодорхойлолтоос үзвэл тэдгээрт ажлын байранд потенциаль аюул оршин байдаг тухай ноксологийн үндсэн зарчим агуулагдаагүйн зэрэгцээ ажилтанд ямар хэм хэмжээний шаардлага тавихыг тусгаагүй байна.
Нэгэнт ноксологийн талаар дурдсан тул энэхүү шинжлэх ухааны мэдлэгийн салбарын тодорхойлолтуудыг хуулийн дээрх хоёр заалттай харьцуулан уншвал манай зарим ХАБЭА–н сургагч (багш) нарын эргэлзээг тайлна хэмээн найдаж байна.
Ноксологид:
Аюул гэж тодорхой нөхцөл байдалд хүний эрүүл мэндэд хохирол учруулах чадвартай үзэгдэл, процесс, объект, юмсын шинж чанарыг хэлнэ;
Аюулгүй байдал гэж хүний үйл ажиллагаанд онцгой аюул байхгүй буюу аюул гарах явдал тодорхой магадлалаар арилсан байдлыг хэлнэ;
Аюул нь потенциаль, өөрөөр хэлбэл болзошгүй, далд шинж чанартай байдаг;
Потенциаль аюулын тухай аксиом: “Хүний аливаа үйл ажиллагаа потенциаль аюултай”.

Аксиомоос дүгнэвэл:

  1. Хэрэгжүүлж байгаа урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээний өгөөжийн түвшин ямар байхаас үл хамаарч үлдэгдэл эрсдэл байнга хадгалагддаг;
  2. Туйлын, үнэмлэхүй аюулгүй байдалд хүрэх боломжгүй хэмээн томъёолдог юм.

Ноксологийн дээрх тодорхойлолтууд, аксиомд:
“тодорхой магадлалаар арилсан байдал”,
“потенциаль буюу болзошгүй, далд шинж чанартай”,
“үлдэгдэл эрсдэл байнга хадгалагддаг”,
“туйлын, үнэмлэхүй аюулгүй байдалд хүрэх боломжгүй”

хэмээн заасан байдгаас дүгнэвэл албан тушаалын ямар ч түвшний ажилтан потенциаль аюулыг агуулж байдаг нь тодорхой болж байгаа бөгөөд потенциаль аюулын хэмжээ нь ажилтныг аюулгүй, зөв ажиллах арга барилд сургаж дадлагажуулах, төлөвшүүлэх, мотивацижуулах, урамшуулах ажлын чанараас маш их хэмжээгээр хамаарах учиртай болох нь ийнхүү батлагдаж байна.

Зарим ХАБЭА–н сургагч (багш) нар эрсдэлийн үнэлгээг заахдаа эрсдэлийг 100% бууруулна хэмээн “номлодог” нь нэгэнт шинжлэх ухааны мэдлэгийн салбар болж хөгжсөн ноксологийн зарчимд нийцээгүй үйлдэл болохын сацуу магадгүй сургагч (багш)–ийн мэдлэгийн хүрээг харуулж байж болох.

Тэгэхээр хүний хүчин зүйлийг системтэйгээр тооцдоггүйгээс урьдчилан сэргийлэх ажлын үр дүн хангалттай байдаггүй гэж дүгнэхээр байна. Өөрөөр хэлбэл, хүний хүчин зүйлийг дутуу тооцсон эрсдэлийн үнэлгээ, түүнд суурилсан урьдчилан сэргийлэх ажлын төлөвлөгөөнүүд ослоос урьдчилан сэргийлэхэд хангалттай үр дүн өгч чадах уу? Үгүй!
Нэгдүгээрт, дээр дурдсан олон шалтгааны улмаас ажилтан аюултай үйлдлийг хийж улмаар осол гаргах нөхцөлийг бүрдүүлдэг,
Хоёрдугаарт, потенциаль аюул нь бодит аюул болон хувирч болзошгүй бөгөөд ажилтнаас урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг хэрэгжүүлэхийг хүссэн ч, эс хүссэн ч ажил олгогчоос шаардана.
Үүнийг нэгтгэн бодвол “Хүний бодол санаа нь үйлдэл болно, Үйлдэл нь дадал болно, Дадал нь хувь заяа болно” хэмээсэн нэгэн ухаантны сургааль аюулгүй ажиллагаанд ч хамаатай.

Нэгэн ажилтан ажилдаа ирээд ХАБЭА–н шаардлага хангасан ахуйн түр байрандаа хувцсаа сольж өмсөж байгаад гэнэтийн сэтгэлийн хэт их цочролын улмаас ухаан алдан унаж тархиндаа гэмтэл авсан гэж төсөөлөөд үүнээс дүгнэлт хийвэл:
– хөдөлмөрийн аюулгүй нөхцөл зайлшгүй зүйл бөгөөд түүнийг ажил олгогч хуулиар хүлээсэн үүргийнхээ дагуу бүрдүүлсэн байж болох боловч,
– тэр нь ажилтны аюулгүй байдлыг хангахад хүрэлцэхүйц байж чаддаггүй байна.
Тэгвэл ажил олгогч яах ёстой вэ? Ахуйн түр байрны шалан дээр зузаан резин дэвсэх хэрэгтэй юу?
Зохиогчийн үзэж буйгаар осолд орсон ажилтан, түүний удирдах ажилтны мэдлэг, боловсролын түвшин, туршлага, зан төлөв, бие бялдрын ба сэтгэл зүйн төлөв байдал, хамт олны дотоод уур амьсгалаас ослын шалтгаан багагүй хэмжээгээр хамаардаг байж болох юм.
Дээр дурдсан санаануудад үндэслэн “Аюулгүй ажиллагаа” хэмээх тодорхойлолтыг ноксологийн үндсэн зарчим ба ажилтанд тавих шаардлагыг тусган дараах байдлаар томъёолж болох юм. Энэхүү томъёолол мэдээж албан бус тул уншигч та бүхэн агуулгад нь анхаарлаа хандуулах нь зүйтэй болов уу.

Аюултай үйлдлийн шалтгааны хүрээнд “Мэдэхгүйн зовлон”, “Хүсэхгүйн зовлон”, “Болохгүйн зовлон”, “Байхгүйн зовлон” хэмээх 4 шалтгааныг дурдсан билээ.
Аюулгүй ажиллахын тулд эдгээр шалтгааныг арилгах шаардлагатай.
Магадгүй Дорж хэмээх ажилтны аюулгүй ажиллагааг хангах зорилго бүхий, ХАБЭА–н шаардлагыг хангасан байх зайлшгүй ба хүрэлцээтэй нөхцөлийг дараах байдлаар томъёолж болохоор байна. Үүнийг аюулгүй ажиллагааг хангах сэтгэл зүйн арга гэж ойлгоно.

2–р зураг. ХАБЭА–н шаардлагыг хангасан байх зайлшгүй ба
хүрэлцээтэй нөхцөл (хүний хүчин зүйлийн талаас)

Ажилтны аюулгүй ажиллагааг хангах сэтгэл зүйн аргын хүрээнд хийгдэх ажлын үр дүнг 3–р зурагт үзүүлэв.

3–р зураг. Ажилтны аюулгүй ажиллагааг хангах сэтгэл зүйн аргын хүрээнд
хийгдэх ажлын үр дүн

3–р зурагт үзүүлсэн үр дүнд хүрэхийн тулд ХАБЭА–н ажилтнууд дараах зурагт үзүүлсэн агуулгаар мэдлэг эзэмшин ажилтныг аюулгүй ажиллагаанд төлөвшүүлэх хөтөлбөрийг боловсруулан хүний нөөцийн ажилтантай хамтран хэрэгжүүлж болно.

4–р зураг. Ажилтныг аюулгүй ажиллагаанд төлөвшүүлэх схем